बुद्धिबळाचे वेगळे संच, पट.. बरीच वेगळी माहिती

बुद्धिबळाचे वेगळे संच, पट.. बरीच वेगळी माहिती ! 

बुद्धिबळ हा भारतात रुजलेला, जनसामान्यांपर्यंत पोचलेला फार जुना खेळ आहे. याची किमान माहिती बहुतेक सर्वांना असतेच. जगभर पसरलेला हा खेळ मूळचा भारतीय आहे. पायदळ, हत्ती, घोडे, ऊंट अशी चतुरंग सेना फक्त भारतात वापरली जात होती. चतुरंग, चतरंग, शतरंग, शतरंज हा जसा प्रवास आहे तसाच जुना फ्रेंच शब्द एसचेस ( esches ), चेक्स ( चौकोन ), चेस हा प्रवासही आहे. बुद्धिबळाचा प्रथम उल्लेख इसवी सन पूर्व ५०० मध्ये ब्रह्मजाल सूत्र या ग्रंथात आढळतो. या खेळाचे जगभर पोचणे, त्याचे नियम व त्यात वेळोवेळी झालेले बदल, त्याचे विविध संघ आणि संघटना, स्पर्धा असा याचा प्रवास झाला. त्यात वेळोवेळी कांही स्थानिक बदल झाले. शिआंकी हे चिनी बुद्धिबळ २ हत्ती, २ घोडे, २ ऊंट, २ वझीर, १ राजा, ५ प्यादी आणि २ तोफा यांच्या आधारे खेळले जाते. 

संगीत ज्याप्रमाणे स्वरलिपीत लिहिले जाते तसेच बुद्धिबळाचे विविध खेळ, चाली सुद्धा लिहिल्या जाऊ लागल्या. त्यामुळे यावरील ग्रंथ आणि नियतकालिके मोठ्या संख्येने प्रसिद्ध होऊ लागली. मध्यंतरी जागतिक बुद्धिबळ चॅम्पियन स्पर्धेत  फक्त रशियन किंवा अमेरिकन  जिंकायचे असा अलिखित नियम झाला होता. विश्वनाथन आनंद, डी. गुकेश यांच्या दणदणीत विजयानंतर या खेळाचा मूळ शोधकर्ता देश असलेल्या भारताचा दबदबा निर्माण झाला आहे.

बुद्धिबळ म्हणजे पुरुषांची मक्तेदारी असा प्रवाह रुजला होता. तेव्हा विविध क्लब हे कॉफी हाऊस, मद्यपान गृहे यांच्याशी जोडलेले होते. साहजिकच तेथे पुरुषांचे राज्य असे. तेथे बुद्धिबळ खेळणे म्हणजे स्त्रियांना अलिखित बंदीच ! १८४७ मध्ये नेदर्लंडमध्ये स्त्रियांसाठी पहिला बुद्धिबळ क्लब स्थापन झाला. १८६० मध्ये एच.आय.कुक या महिलेने बुद्धिबळावर लिहिलेले पहिले पुस्तक प्रसिद्ध झाले. त्याच्या १० आवृत्या निघाल्या. १८८४ मध्ये ससेक्समध्ये पहिली महिला बुद्धिबळ स्पर्धा आयोजित केली गेली. आज कोनेरू हंपी ही भारतीय महिला या खेळात चमकते आहे. आता या सर्वांच्या पलीकडे जाऊन १९९७ मध्ये संगणकाने मानवी जगज्जेत्याला हरवून एका वेगळ्याच डावाला सुरुवात केली आहे.  

    

बुद्धिबळ खेळाशी निगडित अशी एक अत्यंत मनोरंजक गोष्ट आहे. बुद्धिबळ खेळातील प्रावीण्याबद्दल एका हुशार पण गरीब माणसाने राजाकडे वेगळेच दान मागितले होते. पटावरील  पहिल्या घरात गव्हाचा १ दाणा, दुसऱ्यात २, तिसऱ्यात ४, चौथ्यात ८, पाचव्यात १६, सहाव्यात ३२ असे ६४ घरे पूर्ण करीत जायचे. मग त्या सर्व ६४ घरांमध्ये जमा झालेले धान्य या खेळाडूला दान म्हणून देण्याचे राजाने मान्य केले. पूर्वी याचा हिशेब मांडणेही फार कठीण होते. पण आज आधुनिक संगणकावर ६४ या एकाच घरातील दाण्यांची संख्या ९२,२३,३७,२०,३६,८५,४७,८०,००० इतकी प्रचंड येते. त्या आधीच्या म्हणजे ६३ व्या घरात ४६,११,६८,६०,१८,४२,७३,९०,००० तर ६२ व्या

घरात २३,०५,८४,३०,०९,३१,३६,९०,००० ही संख्या आहे. अशी सर्व ६४ घरांमधील संख्यांची बेरीज पूर्ण करण्यासाठी त्या राजाला वर्षाकाठी पिकणारे सर्व धान्य,कित्येक पिढ्या द्यावे लागेल. ही कल्पना, हिशेब, सकृत दर्शनी त्याचा न जाणवणारा आवाका हे सारेच अचंबित करणारे आहे, बुद्धिबळ हे नाव सार्थ करणारे आहे. मी स्वतः ५० ग्रॅम गव्हाचे दाणे मोजले ते ९५० भरले. म्हणजे एक किलोमध्ये सुमारे १९००० दाणे होतात. आता या सर्व संख्या वाचल्यावर अन्य सर्व गोष्टी आपल्या तर्कावर सोडाव्यात हेच चांगले नाही का ? 

माझ्या संग्रहात अनेक बुद्धिबळ संच आहेत. सोबत त्यातील कांही वेगळे पट व संच यांची छायाचित्रे देत आहे. यात एक राजेशाही सोंगट्या आणि भरजरी पट आहे. विशेष प्रकारची संच ठेवण्याची पेटी, बटवे आहेत. संपूर्ण कांचेच्या, दगडाच्या सोंगट्या असलेले संच आहेत. 

थोडी अधिक माहिती म्हणजे बुद्धिबळ हा खेळ एकाचवेळी ३, ४, ५ किंवा ६ खेळाडूही खेळू शकतात. चौरस आकाराच्या पटाबरोबरच बुद्धिबळाचे गोल आकाराचे पट सुद्धा उपलब्ध आहेत. हे सर्व विशेष प्रकारचे पट आणि सोंगट्या यांची छायाचित्रे नेट / गुगलच्या सौजन्याने सोबत दिली आहेत. 

हे सर्व वाचल्यावर आपल्या बुद्धीला बळ देण्यापेक्षा, हे मनोरंजक वाटले का, नवीन कांही कळले का, हे नक्की बघा ! 

© ( हा लेख व सोबतचे फोटो शेअर केल्यास कृपया माझ्या नावासह शेअर करावेत ).

***** मकरंद करंदीकर.

makarandsk@gmail.com